به عنوان اولين سؤال، خودتان را به صورت مختصر معرفي نمائيد.
اين جانب سال 1344 در جنوب شرق تهران متولد شدم و در همان جا زندگي وتحصيل كردم. ورود به دوران دبيرستان همزمان با پيروزي انقلاب اسلامي بود و من نيز همانند همه مردم ايران دل به اين حركت خدايي داده بودم. هنوز چند ماهي از آغاز سال اول دبيرستان نگذشته بود كه نسيم جانبخش جبهههاي دفاع مقدس روحم را نوازش داد و براي اولين بار در زمستان 1360 در مرزهاي كردستان با دشمنان خارجي و بدخواهان داخلي روبرو شدم و به فضل خدا هيچگاه از آن دل نبريدم. دوستان آسماني چنان جذاب بودند كه همنشيني با آنها را بر هر چيز ديگر ترجيح ميدادم؛ دوستاني كه يكييكي به جوار رحمت الهي پر ميكشيدند و داغ هجرتشان هنوز هم دردلم باقي است تااينكه بالاخره جنگ تمام شد، ازدواج كردم و تحصيل را هم ادامه دادم و حالا در خدمت شما هستم!
مقداري از سوابق تحصيلي خودتان را بيان نمائيد.
ديپلم خود را در رشته رياضي فيزيك گرفتم. بازگشايي دانشگاهها و اصرار تعدادي از طلاب پرهيزكار و دوستداشتني مدرسه عالي شهيد مطهري كه هم سنگر ما بودند، مرا به شركت در كنكور ورودي آن مركز پربركت كشاند و پذيرفته شدم. پس از آن وارد دانشگاه تربيت مدرس شدم و دكتراي تخصصي خود را در رشته حقوق خصوصي از آن دانشگاه گرفتم. بهمن ماه سال 1378 بود كه از رساله دكتري خود دفاع كرده و فارغالتحصيل شدم. به لطف خدا در هر سه مقطع كارشناسي، كارشناسي ارشد و دكتري به عنوان رتبه نخست و دانشجوي نمونه كشوري برگزيده و معرفي شدم.
همچنين از كودكي شيفته علوم اهل بيت سلاماللهعليهم بودم و همين موجب شد تا هم در جبهه و هم مواقعي كه در تهران بودم، همزمان به تحصيل علوم حوزوي هم بپردازم. مدرسه علميه آيتالله مجتهدي تهراني محل رفت و آمد آن روزهاي من بود و به لطف خدا بدون وقفه تا همين امروز هم همچنان به فراگيري علوم اسلامي ادامه دادهام؛ خصوصاً در حوزه علميه مروي. از سال 1373 تاكنون نيز بدون وقفه در درسهاي خارج فقه و اصول شركت كردهوهمزمان تدريس هم كرده ام. اكنون مكاسب را درس مي دهم و اين همه را از الطاف خاص پروردگار متعال ميدانم.
با توجه به اينكه جنابعالي در زمينه تأليفات حقوقي و فرهنگي، فعال هستيد لطفاً اشارهاي به تأليفات خود داشته باشيد.
تقريباً همه درسهايي را كه شركت كردهام نوشتهام. از شرح منظومه حاج ملاهادي سبزواري تا رسايل و مكاسب و كفايه. يك دوره كامل درسهاي خارج اصول و نيز برخي مباحث خارج فقه مانند مكاسب محرمه (از ابتدا تا انتها كه 7 سال طول كشيد)، جهاد، حدود، ربا و خمس را تقرير و تحرير كردهام؛ اين غير از درسهاي اخلاق و تفسير است كه كمتر از فقه و اصول براي آن وقت نگذاشتهام.
اماآنچه از خودم تاكنون منتشرشده 12جلد كتاب است كه از ميان آنها «كليات علوم قرآن» در سال 1374 و «قوه قاهره» در سال 1379 به عنوان كتاب سال معرفي شده است. نظريه خسارت، سير تحول حقوق مطبوعات، جايگاه و مسئوليت هاي رئيس جمهور، حاكميت ملي و نظارت همگاني در فقه سياسي و حقوق اساسي، بايسته هاي اقتصادي از ديدگاه فقهي و حقوقي، حقوق تبليغات بازرگاني در ايران و جهان و درسهاي ماندگار( نگاهي نو به نهجالبلاغه) نام بعضي ازاين كتابها است. همچنين علاوه بر يادداشت هاي مطبوعاتي، بيش ازچهل مقاله هم در نشريات علمي و تخصصي داشته ام كه فهرست آنها در سايت شخصي من موجود است.
تاكنون چه مسئوليتهائي داشتهايد؟
كاراصلي من تحصيل مداوم و دركنارآن، تدريس وتاليف است. در همان روز دفاع از پايان نامه كارشناسي ارشد به عنوان عضو هيئت علمي انتخاب و استخدام شدم. پس از جريانات دوم خرداد به دليل فضاي خاصي كه در دانشگاه تربيت مدرس حاكم بود عذرم راخواستند و به رغم آنكه رييس همانجا با اصرار و زحمت مرا از وزارت علوم خواسته بود و دانشجوي ممتاز آنجا بودم، گفت و نوشت: «ديگر حضور شما در اين دانشگاه ازاولويت برخوردارنيست»! داستان درگيري بااين مدعيان چندصدايي و آزادي خواهي به روزنامه ها هم كشيده شد و آقاي خاتمي هم نامه اي نوشت كه فايده اي نداشت. البته به خواست خدا سبب خيرشدند و از سال 1380به دانشگاه امام صادق عليه السلام رفتم. ازنظركارهاي اجرايي هم آنان كه مرا مي شناسند مي دانندكه جداً و عمداً از مسئوليت هاي اجرايي بيزار و فراري هستم و معتقدم لذتي كه در مشاوره هست در اجرا نيست! بااين حال در كنار كار آموزشي، همكاري ها ومسئوليت هايي هم داشته ام و ازجمله اينكه در سال 1380 ظاهراً به عنوان جوانترين فرد به عضويت شوراي نگهبان درآمدم و در سال 1386 نيز با راي مجلس شوراي اسلامي اين عضويت تمديد شده است كه خودش داستاني دارد.
آيا فكرمي كرديد عضو شورا شويد؟
نه!اصلاً! وقتي هم آيت الله هاشمي شاهرودي، رئيس وقت قوه قضاييه، اين موضوع را با من مطرح كردند تعجب و امتناع كردم. من تازه دو سه روز بود كه توسط ايشان به عنوان معاون پارلماني قوه منصوب شده بودم و حالا معارفه نشده بايد توديع مي شدم. اعتذارهايي هم خدمت اين بزرگوار آوردم ولي بالاخره لطف پدرانه ايشان و توصيه هاي برخي بزرگان مرا مجاب كرد تا بدون آنكه حتي قدمي براي آن بردارم تسليم تقدير شوم و بگويم؛ افوض امري الي الله انّ الله بصيرٌبالعباد.
ازعضويت درشورا چه احساسي داريد؟
باوركنيد عضويت درشورا كار سختي است و محدوديت هاي زيادي به وجودمي آورد. معتقدم هر راي، واقعاً هر راي، مورد سؤال و محاسبه واقع خواهد شد و اگر امداد الهي نباشد گرفتن نمره قبولي ممكن نيست. اما از طرف ديگر فرصت و امتحان بزرگي است كه مي تواند كار را براي انسان به عبادت و بندگي تبديل كند. من اين كار را آزمون سخت خدا براي خودم مي دانم و از خودش كمك مي خواهم.
عضويت درشورا چه تفاوتي باسايرمسئوليت ها دارد؟
ساير مسئوليت ها هم مهم و دشواراست. اما اهميت و دشواري عضويت در شوراي نگهبان مضاعف است؛ چرا كه انسان را در جايگاه داوري و قضاوت قرار مي دهد. در چنين جايگاهي انسان بايد با دشمنان و مخالفان خودش هم به عدالت و انصاف رفتاركند. براي هر راي بايدخود را از همه تعلقات فردي رها كرد و فقط و فقط خدا را در نظر گرفت. اين خيلي مراقبه و محاسبه لازم دارد وكمرشكن است؛ مخصوصاً با انتظارات نابه جايي كه معمولاً وجود دارد. استقلال راي، عدالت و تعادل همه جا لازم است و اينجا لازم تر و البته گاهي پرهزينه هم هست اما امتحان الهي همين جا است و افضل الاعمال احمزها؛ برترين كارها دشوارترين آنها است. جايگاه شوراي نگهبان بسيار حساس است و مردم انتظارات زيادي از آن دارند؛ حتي ممكن است حسنات ديگران را براي ما سيئه به حساب آورند و توجيهات و عذرخواهي ها هم اثر آن را از بين نبرد. براي همين است كه گفتم عضويت در شوراي نگهبان و حفظ شأن آن بسيار سخت و حساس است.
آياعضويت درشورا به اندازه يك شغل ازاعضاي محترم وقت مي گيرد؟
اگر وضعيت فعلي را در نظر بگيريم، نه! آنچه اكنون انجام مي شود، حضور در جلسات رسمي شورا است كه طبعاً وقت زيادي نمي گيرد و انصافاً «شغل» محسوب نمي شود. اما اگر وضعيت مطلوب را در نظر بگيريم، حتماً وقت و توان زيادي نياز دارد. وضعيت مطلوب يعني مشاركت در همه مقدمات و مؤخرات كاري كه اكنون انجام مي دهيم؛ يعني حضور فعال در متن اداره جامعه براي درك واقعيت ها و روزآمدي. يعني كار عملي و تحقيق و مشاوره با نخبگان و حتي حضور فعال در مجامع بين المللي براي ارائه دكترين حقوقي جمهوري اسلامي.
عملكرد شوراي نگهبان را چگونه ارزيابي مي كنيد ؟
مجموعاً كارنامه آن را قابل قبول مي دانم. اين شورا با كمترين توقع و هزينه خدمات بزرگي ارائه داده است؛ خصوصاً در حوزه بررسي قوانين. انصافاً دقت نظر و حوصله زيادي در اين زمينه وجود دارد و كمتر كسي مي تواند باور كند تا چه اندازه بحث هاي موافق و مخالف جدّي است. جلسات شورا مظهر «مباحثات طلبگي» است و به رغم مذاكرات پر حرارت و مخالفت ها و موافقت هاي جدّي، محبت و صميمت حرف اول را مي زند. البته منطقي است كه ارزيابي عملكرد شوراي نگهبان را ديگران انجام دهند.
رابطه فقها وحقوقدانان شوراچگونه است؟
غالباً بسيار عالي و صميمانه است. حسن ظن متقابل، تحمل نظر مخالف، حقيقت جويي و استفاده از نظرات يكديگر را به راحتي مي توان در روابط فقها و حقوقدانان مشاهده كرد. جلسات شورا مي تواند الگوي خوبي براي ارائه باشد كه متاسفانه اصلاً در اين زمينه موفق نبوده ايم و تصوري كه مردم و حتي نخبگان از روابط اعضا با يكديگر دارند، كاملاً متفاوت با واقعيت ها است.
آياقانون اساسي رانيازمنداصلاح مي دانيد؟
متن و اصول قانون اساسي را بايد به دو بخش تقسيم كرد. بخشي از آن برخاسته از آموزه ها و مباني ديني است كه جاودانه و غير قابل بازنگري است. محتواي اصول مربوط به اسلامي بودن نظام و ابتناي كليه قوانين و مقررات بر موازين اسلامي و پايه هاي ايماني و اهداف جمهوري اسلامي ايران و جمهوري بودن حكومت و ولايت امر و امامت امت و نيز اداره امور كشور با اتكا به آراي عمومي و دين و مذهب رسمي تشكيل دهنده اين بخش است كه طبق اصل 177 تغيير ناپذير است.
اما بخش ديگر قانون اساسي محصول فكر و تلاش ما انسان ها است كه عمدتاً به شيوه اجراي اصول فوق الذكر مربوط مي شود. اين بخش ممكن است با گذشت زمان و پيدايش شرايط و تجربه هاي جديد نيازمند بازنگري شود و اين مانعي هم ندارد. امافعلاً فوريت و اولويتي هم ندارد. در مجموع بر اساس مطالعات تطبيقي و نيز تجربه هاي عملي، قانون اساسي را بسيار متين، منسجم، كارآمد و داراي ظرفيت هاي بزرگ و ناشناخته مي دانم كه اين نشان از ذكاوت و كارداني نويسندگان آن است.
از فرصتي كه در اختيار ما قرار داديد متشكريم.